Het Aalto Musiktheater en de Philharmonie in het Duitse Essen zijn van 12 tot 15 maart opnieuw dé ontmoetingsplek voor muziek van vrouwelijke componistes. De derde editie van dit Komponistinnenfestival schuift onder meer de Duitse Maria Herz, de Ierse Ina Boyle en de Zweedse Elfrida Andrée naar voren als absoluut te (her)ontdekken. Ook lezingen maken weer deel uit van het veelbelovende programma.
Het Komponistinnenfestival her:voice bouwt voort aan een traditie waarbij vergeten repertoire, historische pioniersters en hedendaagse stemmen naast elkaar worden geplaatst. Met alleen maar muziek van vrouwen op het programma, wil het festival volgens intendante Merle Fahrholz ‘nieuwe perspectieven’ openen. ‘Niet omdat de muziek noodzakelijkerwijs anders zou zijn dan die van mannen. Ook niet omdat ze zogenaamd beter zou zijn of omdat die werken per se in een nieuwe canon zouden moeten worden opgenomen,’ zo schrijft ze in het voorwoord van de festivalbrochure, ‘maar vanwege de ontstaansachtergronden. Die weerspiegelen bewogen levenslopen, massieve tegenstand en moedige zelfbevestiging, die andere niveaus raken dan die van hun mannelijke collega’s.’
Gevlucht voor de nazi’s
Neem bijvoorbeeld Maria Herz (1878-1950), geboren in Keulen in een joodse textielfamilie. Tussen beide wereldoorlogen kende ze haar meest creatieve periode terwijl ze zich na de dood van haar man ook nog moest bekommeren om haar vier opgroeiende kinderen. In 1926 kon ze als componiste een doorbraak forceren door de voornaam van haar overleden man, Albert, voor haar eigen naam te plaatsen. Nadat ze in 1935 gevlucht was voor de nazi’s, geraakte ‘Albert Maria Herz’ echter volkomen vergeten.
Het was pas nadat haar artistieke nalatenschap in 2015 in de Zentralbibliothek van Zürich belandde en studentes zich erin begonnen te verdiepen, dat Herz stilaan herontdekt kon worden. Dankzij de Duitse celliste Raphaela Gromes, die in 2023 ook al de opgemerkte cd Femmes met werk van 24 componistes uitbracht, wordt Herz’ celloconcerto vandaag opnieuw uitgevoerd. Tijdens het festival wordt Gromes daarbij begeleid door de Essener Philharmonie. In het altijd interessante nevenprogramma van lezingen en Gesprächskonzerte zal de celliste samen met de studentes ook dieper ingaan op leven en werk van Maria Herz.
Moedig
Voorts staat op het programma van dit Sinfoniekonzert o.l.v. de Italiaans-Turkse dirigente Nil Venditti de tweede symfonie van de Franse componiste Louise Farrenc (1804-1875) en de rapsodie The Magic Harp van de Ierse Ina Boyle (1889-1967). Over deze laatste is een passage bekend uit een brief van Ralph Vaughan Williams: ‘Ik vind het heel moedig van je voort te doen met zo weinig erkenning. Het enige wat je kan zeggen, is dat die uiteindelijk wel zal komen.’ Ik citeer dit als een van de motto’s in mijn boek Vrouw aan de piano, maar voor zover ik kon nagaan, blijft ze een componiste die zelden of nooit te horen is. Benieuwd of dit festival voor Ina Boyle een keerpunt kan betekenen.
Maatschappelijk betrokken
Een andere componiste die ik bespreek in Vrouw aan de piano maar van wie ik nog nooit werk live hoorde, is de Zweedse Elfrida Andrée (1841-1929). Deze leerlinge van Niels Gade was de eerste vrouwelijke organiste én telegrafiste van Zweden – ze bleek van jongs af erg geïnteresseerd in ‘mannelijke beroepen’. Festival-intendante Merle Fahrholz wijst op de maatschappelijke betrokkenheid van zowel de componiste als haar librettiste, de Nobelprijswinnares Selma Lagerlöf. In Fritjof-Saga, Andrées enige opera, wordt een Oudnoorse saga verteld vanuit het perspectief van de vrouwen die achterblijven wanneer hun mannen ten strijde trekken.
Het artistieke team rond de in Kasachstan geboren regisseuse Anika Rutkofsky, winnares van de prestigieuze Ring Award, maakt van dit archaïsche Vikingverhaal met zijn ongebruikelijke, vrouwelijke vertelstijl een verrassend moderne productie, zo belooft de festivalorganisatie.
Uraufführung
Andrée en Lagerlöf dienden het werk in 1894 in voor een wedstrijd naar aanleiding van de opening van het nieuwe koninklijke operahuis in Stockholm, maar het werd nooit uitgevoerd. Meer dan 130 jaar later kent de Fritjof-Saga in Essen eindelijk een volwaardige scenische Uraufführung – meteen weer een treffend voorbeeld van hoe het festival bij elke editie vergeten repertoire weet op te vissen.Zo was bij de eerste editie de opera Fausto (1825) van de Franse componiste Louise Bertin (1805-1877) – de eerste die van dat meesterwerk van Goethe een opera maakte – een absolute ontdekking. En vorig jaar bij de tweede editie mochten we kennismaken met de symfonie La grande guerre van Charlotte Sohy (1887-1955) – of Charles Sohy zoals het mannelijke pseudoniem luidde dat deze Parisienne aannam in de hoop op erkenning. Sohy begon in 1914 aan La grande guerre, maar het werk bleef meer dan een eeuw onuitgevoerd ergens vergeten in een lade liggen.
Het valt overigens op dat het oorlogsthema bij elke editie van het festival terugkeert. Of hoe dergelijke vergeten werken hoe dan ook actueel blijven…
Symposium
Zoals gezegd beperkt het Komponistinnenfestival her:voice zich niet tot concerten. Het festival combineert muziek met reflectie via een uitgebreid symposium over thema’s zoals pionierschap, gender in opera en de zichtbaarheid van componistes in de muziekgeschiedenis.
De kracht van her:voice is dat het geen niche-evenement wil zijn. Het festival toont hoe rijk en divers het repertoire van vrouwelijke componistes is, en hoe vanzelfsprekend het eigenlijk zou moeten zijn dat deze muziek deel uitmaakt van het standaardrepertoire. Sommige concerten, zoals de Fritjof-Saga, worden trouwens ook buiten het festival geprogrammeerd.
____________________
• Komponistinnenfestival her:voice III van 12 tot 15 maart in Essen (Dl.) Raadpleeg hier het volledige programma van concerten en lezingen.
• De lezingen van 2024 en van 2025 zijn gebundeld in een uitgave van Hollitzer Verlag.
• Deze aankondiging verscheen ook op het online magazine Klassiek Centraal.
