Blog

We weten niet of de Duitse componiste Emilie Mayer dagelijks noteerde wat haar bezighield. Over haar persoonlijke leven weten we zelfs zo goed als niets. Toch is onlangs haar geheime dagboek verschenen. Een fictief dagboek dan wel, maar erg geloofwaardig en lezenswaardig. Het werd geschreven door Gitta Martens, met wie ik door een gelukkig toeval kennismaakte tijdens mijn vakantie in Mecklenburg-Vorpommern. Ze richtte ook mee het Emilie Mayer Gesellschaft op. Die vereniging wil de veel te lang vergeten componiste en haar opmerkelijke oeuvre opnieuw in de belangstelling brengen. Gitta Martens’ roman is daartoe een origineel en welgekomen initiatief.

Sowieso had ik me voorgenomen om tijdens onze vakantie in Meckelburg-Vorpommern, de noordoostelijke regio van Duitsland tegen de Poolse grens aan, op zoek te gaan naar sporen van Emilie Mayer (1812-1883). Op deze blog schreef ik eerder al een uitgebreid portret over haar. Hoewel ik me ervan bewust was dat er van deze opmerkelijke vrouw, die inmiddels beschouwd wordt als de belangrijkste 19de-eeuwse componiste van Duitsland en misschien wel van Europa, weinig terug te vinden is, hoopte ik onder meer in de omgeving van haar geboortestadje Friedland toch nog ‘iets’ te kunnen opsnuiven. 

Toen ik ter plekke nog eens wat googelde, kwam ik tot mijn verrassing uit bij het nog jonge Emilie Mayer Gesellschaft. Bovendien stelde ik vast dat er onlangs een nieuw boek verschenen was: Emilie Mayer, Componistin – Sinfonie eines Lebens, van de hand van Gitta Martens. Groot nieuws, want afgezien van een academische studie (Almut Runge-Woll: Die Komponistin Emilie Mayer – Studien zu Leben und Werk, 2003) was tot nog toe maar één enkele biografie over haar gepubliceerd: Emilie Mayer: Europas größte Komponistin (2021) van journaliste Barbara Beuys, waarop ik mij baseerde voor het portret op mijn blog.

Mayerei

Benieuwd naar dat nieuwe boek, dat me van opzet bijzonder origineel leek, nam ik prompt contact op met de Emilie Mayer Gesellschaft. Twee dagen later zaten Dirk en ik tegenover de schrijfster Gitta Martens en haar partner Reinhard Gagel, beroepspianist en kunstenaar. Ze wonen in een deelgemeente van Friedland in een verbouwde boerderij waarin ze ook een lokaal kunstencentrum openden. Eind 2022 richtten ze mee de vereniging ter nagedachtenis van Emilie Mayer op, met als doel haar werk onder de aandacht te brengen.

Dat doen ze onder meer met een ‘Mayerei’, een reeks concerten die ze afgelopen mei voor de tweede keer organiseerden op verschillende locaties in de omgeving. Ze zijn vastberaden daar een tweejaarlijkse traditie van te maken. Want deze dochter van de streek verdient herontdekking.

Bewust ongehuwd

Emilie Mayer kende een opmerkelijke levensloop. Ze bleef bewust ongehuwd om zich volledig te kunnen wijden aan de muziek. Wellicht als eerste vrouw in de geschiedenis gaf ze zich uit als ‘beroepscomponiste’. Haar omvangrijke oeuvre omvat bijzonder veel kamermuziek en – vrij uitzonderlijk voor een vrouw – ook veel orkestwerk (zeker acht symfonieën en misschien wel vijftien ouvertures). In haar tijd genoot ze brede erkenning en stond ze zelfs bekend als de ‘vrouwelijke Beethoven’ (*). Toch werd ze volledig genegeerd in de muziekgeschiedenis. Hoe dat gebeurde, lichtte ik toe in mijn eerdere blogpost.

Hernieuwde belangstelling

Gelukkig en meer dan terecht geraakt ze stilaan opnieuw in de belangstelling. Die kwam voorzichtig op gang in 2012, naar aanleiding van Emilies 200ste geboortedag, vertelt Gitta Martens bij een kop koffie en zelfgebakken chocoladecake. De Neubrandenburger Philharmonie o.l.v. Stefan Malzew voerde toen Emilies vierde symfonie uit. In 2019 bracht dat orkest, gevestigd in de 30 km van Friedland gelegen stad Neubrandenburg, die symfonie uit op een dubbel-cd, samen met nog ander knap werk zoals haar heerlijke pianoconcerto, een pianosonate en een strijkkwartet.

Vervolgens bracht een vrouwenkoor uit Friedland enkele van Emilies liederen in concert. Die dames konden het stadsbestuur er ook toe bewegen een nog naamloos straatje Emilie-Mayer-Weg te dopen. Voorts kwam er een gedenktegel te midden van wat nu een grote, versteende Marktplatz is maar waar ooit de apotheek van Emilies vader gevestigd was. Emilie woonde er tot haar 28ste, het jaar waarin haar vader zich van het leven benam en zij met een erfenis als startkapitaaltje naar Stettin (de huidige Poolse stad Szczecin) en vervolgens Berlijn trok om zich verder te bekwamen in de muziek.

Internationale Vrouwendag

Terwijl de Friedlanders Emilie Mayer stilaan begon te ontdekken, kwam ook Gitta Martens – die geboren werd in Bremen, met haar partner woonde en werkte in onder meer Keulen, Wenen en Berlijn, en pas in 2015 naar de regio verhuisde – haar op het spoor. Dat gebeurde in het kader van de in Duitsland breed gevierde Internationale Vrouwendag. Voor een muzikaal omlijste lezing die ze mee organiseerde, zochten ze naar werk van vrouwen. Het was het in vrouwelijke componistes gespecialiseerde Furore Verlag dat hen Emilie Mayer tipte. 

Omdat er nu toch wel behoorlijk wat nieuwsgierigheid rees naar deze weinig bekende streekgenote, besloot Gitta, die een verleden heeft in de theaterwereld, een hoorspel rond haar op te zetten. Reinhard speelde een muziekcriticus, een collega-pianiste vertolkte Emilie Mayer, Gitta interviewde haar. Dat hoorspel werd een opstapje naar Gitta’s recent verschenen boek. Drie jaar lang stak ze al haar tijd en energie in bronnenonderzoek, vertelt ze enthousiast. Reinhard lacht: ‘Ik was al die tijd getrouwd met twee vrouwen: Gitta en Emilie.’

Roman

Gitta noemt het resultaat van al haar opzoekwerk bewust een roman, geen biografie of non-fictie. Bij gebrek aan overgeleverde egodocumenten is het immers niet te achterhalen hoe Emilie zich werkelijk staande heeft gehouden in een mannenwereld die niet te wachten zat op een componerende vrouw en al zeker niet op een ongehuwd gebleven vrouw die van dat componeren haar beroep maakte. Tegelijk bood dat haar ghostwriter veel ruimte om die leemtes op te vullen. ‘Ik heb er veel plezier aan beleefd’, glundert Gitta.

Wie de biografie van de hand van Barbara Beuys las, zal niettemin veel ‘feiten’ in Gitta’s boek herkennen. En genieten van de manier waarop Gitta een en ander ‘verwerkt’ heeft. Wat Emilie Mayer, Componistin – Sinfonie eines Lebens zo fijn om te lezen maakt, is de originele vorm die Gitta ervoor bedacht. We maken kennis met ‘Emmie’ aan de hand van haar dagboek. Een fictief dagboek dus, maar uiterst geloofwaardig. Ze, Emilie dus, schrijft ‘zelf’ dat ze het geheim wil houden, zodat ze haar persoonlijke besognes van zich af kan schrijven zonder dat iemand die ooit te lezen krijgt. Wat in de realiteit dus ook gebeurd is, mocht ze wel degelijke een dagboek bijgehouden hebben. Dat zou overigens niet verbazen. Dagboekschrijven was in die tijd immers een gangbare praktijk. Denk maar aan de vele bladzijden die Fanny Mendelssohn en Clara Schumann volgepend hebben.

Om zich de schrijfstijl van die tijd eigen te maken heeft Gitta Martens ettelijke van dat soort (dag)boeken gelezen, zoals de briefroman Die Günderode van Bettina von Arnim over haar vriendschap met de dichteres Karoline von Günderrode. Gitta moet er dan ook om lachen dat een Duitse recensente net struikelde over bepaalde formuleringen en woordkeuzes in haar boek, terwijl die het net zo authentiek maken. Ikzelf had er alvast geen moeite mee – al is het Duits natuurlijk niet mijn moedertaal en voel ik die nuances minder aan. Ook de enkele zinnetjes in het Plattdeutsch – naar alle waarschijnlijkheid sprak Emilie Mayer, die slechts een basisopleiding aan de plaatselijke dorpsschool genoot, geen Hochdeutsch – waren in de context vlot verstaanbaar. Je gelooft echt dat je Emilies dagboek leest.

Recht op geheimen

De kritiek op de recente biografie over Clara Schumann indachtig, waarbij Christine Eichel haar benadert als een hedendaagse vrouw (lees mijn bespreking Clara Schumann, modern icoon in de 19de eeuw), informeerde ik of Gitta Martens geen kritiek kreeg dat ze van een historische figuur een (roman)personage maakte. Nee, verzekerde ze me. Haar uitgeverij, dezelfde overigens als degene die de biografie van Barbara Beuys publiceerde, ging helemaal mee in het concept. 

Toch was ze zich ervan bewust dat je voorzichtig moet zijn met historische figuren. In het inleidende hoofdstuk, dat ze de titel ‘Das Geheimnis der Emilie Mayer’ gaf, citeert ze Heinrich Böll: ‘Ieder mens heeft recht op waardigheid en geheimen, ook een fictief personage.’ En ze geeft toe: ‘Ik weet niet hoe ‘Emmie’ leefde en liefhad in een tijd waarin burgerlijke vrouwen zich moesten bekwamen in de de rol van huisvrouw en moeder van talrijke kinderen, en het pianospel enkel diende ter vermaak van het gezin.’ 

Fanny’s pianotrio

Niettemin hoopt ze dat ze met haar boek aanschouwelijk heeft kunnen maken hoe het geweest zou kúnnen zijn, hoe Emilie Mayer de kracht heeft kúnnen vinden om een zo groot(s) oeuvre te scheppen. In dat opzet is ze volgens mij glansrijk geslaagd. Door de ogen van Emilie krijg je een omvattende kijk op de levensomstandigheden in haar tijd, de maatschappelijke en technologische ontwikkelingen, de moeilijkheden en vooroordelen waarmee vrouwen te maken hadden, hoe zij daar als zelfbewuste vrouw mee omging, enzovoort. Naar de suffragettes in Engeland kijkt ze met verbazing. Ze vindt hun soms gewelddadige strijd voor gelijkheid gedurfd maar wel nodig. Zij doet het op haar manier, door via haar muziek aan te tonen dat vrouwen alles kunnen als ze willen en niemand hen hindert. 

Ook de verwijzingen naar haar collega’s-componisten vond ik mooi gedaan en erg zinvol om haar te plaatsen in een ruimer kader. In Berlijn laat Gitta haar een van de door Fanny Mendelssohn georganiseerde Sonntagsmusiken bijwonen, waarop Clara Schumann Fanny’s pianotrio in première brengt. Van die ontmoeting noch van die première bestaat historisch bewijs, maar het zou zeker zo gegaan kunnen zijn. 

En hoe stond Emilie Mayer bijvoorbeeld tegenover de nieuwlichterij à la Wagner? Ze begrijpt haar intieme vriendin niet, die dweept met de revolutionaire componist en de Bayreuther Festspiele de belangrijkste muzikale bijdrage van hun tijd vindt. Wat haar dan weer wel doet filosoferen over haar eigen muziek.

MeToo

Voor de hedendaagse lezer/es blijkt Emilies levensloop zowaar een liefdes- en een MeToo-verhaal te bieden. Was ze stiekem verliefd op haar mentor, de componist Carl Loewe bij wie ze les ging volgen in Stettin? Of had haar relatie met Elfie, de vriendin die Gitta aan haar zijde plaatst, een diepere betekenis? En wat was het geheim van haar vader, die haar steunde in haar artistieke ambities en aan wie ze ook na zijn zelfgekozen dood warme herinneringen bewaarde? Tegelijk is het knap hoe Gitta Martens in het midden laat wat de ware toedracht van die verhalen geweest kan zijn.

Want, wie weet, zo besluit ze haar inleiding, ‘misschien wordt de befaamde schoendoos vol documenten ooit nog eens op zolder gevonden, met het verhaal dat alles toen compleet anders was’.

Vertaling

Terwijl in Duitsland de belangstelling voor Emilie Mayer groeit, blijft ze bij ons vrijwel onbekend. Nederlandstalige boeken over bijvoorbeeld Clara Schumann en Fanny Mendelssohn zijn inmiddels beschikbaar, maar voor Emilie Mayer moet men het Duits machtig zijn. Daarom hoop ik dat een uitgeverij bij ons het aandurft dit boeiende en hoogst lezenswaardige boek van Gitta Martens te vertalen. Zowel de componiste als haar ghostwriter verdient het.

Faust en Gretchen

Intussen is het hoog tijd dat ik zelf eens werk van Emilie Mayer speel. Gitta en Reinhard herinnerden me aan haar Faust-Ouvertüre, waarvan ze ook een bewerking voor piano vierhandig liet uitbrengen. De componiste gaf de muziekpedagoog Berthold Knetsch daartoe de opdracht, om ook de huiskamer te bereiken. Ik heb de partituur meteen besteld bij Furore Verlag en kijk ernaar uit dit werk in het nieuwe schooljaar met mijn lerares Axelle in te studeren.

Benieuwd hoe deze krachtige ouverture klinkt op piano – ik vond nog geen opname van de bewerking. Bij de première in 1881 werd het orkestwerk alleszins enthousiast onthaald en het kende vele opvoeringen, tot in Wenen en Praag toe. Volgens een criticus ‘ademde het de opwinding van hevige stormen en passionele gevechten’, terwijl vrouwen nochtans niet in staat werden geacht uitdrukking te geven aan passie en strijd. Gitta laat Emmie in haar dagboek evenwel opmerken dat het haar helemaal niet te doen was om de figuur van Faust – die overigens wel indruk op haar maakte bij Wagner. ‘Gretchen is de heldin; zij toont ware grootheid. De wereld zal niet genezen door de Duitse geest, maar door vrouwen’, merkt ze samen met haar ghostwriter op. En ze beseft: ‘Ik had mijn symfonieën niet alleen aan beroemde mannen moeten opdragen, maar ook aan mannelijke helden. Dan had ik mogen razen, stormen en vechten. (…) Ach, soms ben ik die constante subtiele of harde miskenning als componiste zo beu.’ 

Akademie für Alte Musik

De Faust-Ouvertüre staat deze herfst op het programma van een meerdaags festival van de Akademie für Alte Musik in Berlijn. Gespreid over drie concerten worden in primeur alle bewaard gebleven orkestwerken van Emilie Mayer uitgevoerd: vijf symfonieën, vier ouvertures en het concerto voor piano en orkest met Alexander Melnikov als solist. Ik denk dat ik maar eens gauw een citytrip naar Berlijn boek.

______________

• Gitta Martens: Emilie Mayer, Componistin – Sinfonie eines Lebens, Barton Verlag, 2025, 203 p.
• Emilie Mayer Gesellschaft. 
• Website van Gitta Martens.
• Akademie für Alte Musik: Ein Festival für Emilie Mayer, 24 oktober tot 1 november 2025 in de Pierre Boulez Saal in Berlijn.
(*) Update: dat haar tijdgenoten Emilie Mayer een vrouwelijke Beethoven noemden, wordt betwist. Veeleer zou dat een hedendaagse marketingtruc zijn. Lees: Emilie Mayer was wie ze was – geen ‘vrouwelijke Beethoven’ (18.8.2025).