In Berlijn voor het Emilie Mayer Festival. Een fantastisch initiatief van de Akademie für Alte Musik Berlin, die verspreid over drie concerten in de bijzondere Pierre Boulezzaal al het bewaard gebleven orkestwerk van deze Duitse componiste (1812-1883) brengt. Maar het was ook een gelegenheid om nog eens de sporen van de Mendelssohns na te gaan. Felix en uiteraard Fanny, maar ook nog vele andere telgen van de vooraanstaande familie. Het werd ook een concertreis met meer of minder toevallige ontmoetingen.
Ik keek erg uit naar het festival dat exclusief aan Emilie Mayer gewijd was en schreef al een uitgebreide voorbeschouwing met portret van deze componiste (Akademie für Alte Musik Berlin haalt Emilie Mayer definitief uit de vergetelheid). Sommige werken waren nog niet eerder te horen, live noch op cd.
De puike uitvoering van de Akademie bevestigde: wat een sprankelende muziek. ‘Grootste heldendaad van het concertseizoen’, jubelde de recensent van de Berliner Zeitung (*) al na het eerste concert. En dan moest het tweede nog komen, met Mayers blijmoedige en energieke pianoconcerto, gebracht door Alexander Melnikov op een 19de-eeuwe Blüthner-vleugel. Het derde, op zaterdag 1 november, kan ik jammer genoeg niet bijwonen. Ik kijk alvast uit naar de aangekondigde cd-opnames. En ik hoop van harte dat orkest en solist ook in onze contreien welkom zijn met dit progamma.
Dreifaltigkeitsfriedhof
Natuurlijk fietste ik ook naar het Dreifaltigkeitsfriedhof in Kreuzberg, waar Emilie Mayer, na meer dan een eeuw volledige vergeten te zijn, enkele jaren geleden een gedenksteen kreeg. Die kwam er mede door de inspanningen van de cineast Tim Van Beveren, die samen met de pianiste Kyra Steckeweh Emilie Mayer portretteerde in de bekroonde documentaire Komponistinnen.
Ik kon die gedenksteen maar niet vinden en gaf het bijna op. Maar plots dook er een bereidwillige man op die me maar al te graag de plaats aanwees. Niet zonder trots vertelde hij me zelfs dat hij het was die door nauwkeurig speurwerk achterhaald had waar zich ooit het graf van Emilie Mayer bevonden moest hebben. Haar laatste rustplaats heeft al decennia geleden plaats moeten ruimen voor een ander graf. De gedenksteen werd daar dan maar middenop gelegd, in een bed van klimop.
Ereperk
Norbert, mijn privégids, bleek al 15 jaar vrijwillig rondleidingen te geven en wilde me nog véél meer vertellen over de vele beroemde ‘bewoners’ van het Friedhof. In de allereerste plaats de Mendelssohns. In een ereperk, een 20-tal meter naast de grafsteen van Emilie Mayer, liggen achter een hekwerk onder meer Felix en Fanny Mendelssohn-Bartholdy, Fanny’s echtgenoot Wilhelm Hensel (hofschilder) en hun zoon Sebastian Hensel, de latere biograaf van de familie. Deze zes grafstenen zijn reconstructies, legde Norbert uit, want de originele zijn vernield door de nazi’s. Zelfs in de dood gunden ze deze tot het protestantisme bekeerde joodse familie geen rust.
De grafstenen van Abraham Mendelssohn en Lea Salomon bleven evenwel gespaard. Uit voorzorg had men die destijds verstopt achter panelen, zogezegd wegens ‘te restaureren’. De nazi’s liepen eraan voorbij…
Ook elders op de begraafplaats liggen er, al dan niet onder gereconstrueerde grafstenen, nog ettelijke Mendelssohn-familieleden, evenals vele bekende namen uit de entourage van de vermaarde Berlijnse familie. Bij alle graven van belang heeft Norbert bordjes geplaatst met een woordje uitleg. Ik tik hem wel vriendelijk op de vingers dat hij bv. bij de ouders enkel hun zoon Felix als componist geduid heeft, niet hun dochter Fanny. Dat kan je tegenwoordig toch niet meer maken? Hij buigt het hoofd en zegt dat hij nieuwe bordjes in voorbereiding heeft – die minder makkelijk gestolen kunnen worden. Want de Mendelssohns blijken nog steeds of opnieuw een doelwit. Norbert wijst me op retouches aan de gereconstrueerde grafstenen van Felix en Fanny. ‘In 2005 hebben de nazi’s de graven opnieuw gevandaliseerd’, zegt hij. Ik frons mijn wenkbrauwen, menende dat ik hem verkeerd begrepen heb. ‘Jazeker, de nazi’s in 2005. Twee van die mannen zitten nu in het parlement’, voegt hij er met afschuw aan toe. AFD’ers dus…
Friedhofskapelle
Ook de voormalige Friedhofskapelle, waar een permanente tentoonstelling inzoomt op meer dan 20 telgen van de familie Mendelssohn, kreeg in 2019 ongewenst bezoek. Inbrekers brachten hakenkruisen en links-extremistische symbolen aan.
Voor de rondleiding en de nieuwe bordjes vraagt Norbert een kleine bijdrage. Ik steek hem met plezier wat euro’s toe als hij belooft ook Fanny consequent te vermelden.
Mendelssohn-Remise
Nog veel meer wetenswaardigheden over de familie Mendelssohn biedt de tentoonstelling in de Mendelssohn-Remise in de Jägerstrasse (naast de Belgische ambassade). Ik was er al zo’n vijftien jaar geleden, met Dirk en dochters, maar stel nu verheugd vast dat Fanny ook daar intussen meer aandacht gekregen heeft. Voor de ingang
En in de museumshop tik ik met nog meer enthousiasme een zeer recent boek op de kop: Fanny und Felix Mendelssohn – Zwei Wege van de befaamde musicologe Beatrix Borchard. Eerder las ik van haar onder meer boeiend en gedegen werk over Clara en Robert Schumann.
Toeval wil dat ik Borchard ’s avonds tref in de Pierre Boulezzaal. Ook Gitta Martens zie ik – zoals afgesproken – opnieuw, de schrijfster van Emilie Mayers (fictieve) geheime dagboek die ik afgelopen zomer geïnterviewd heb voor mijn blog. En om het verhaal van deze bijzondere reis helemaal rond te maken: tijdens het concert blijkt mijn buurvrouw een nakomelinge van Felix Mendelssohn, zesde generatie…
______________
• (*) Het Emilie Mayer Gesellschaft lijstte op zijn website de recensies over het Emilie Mayer Festival op.
• Lees nog een concertverslag uit Berlijn: Mozart dreimal anders.
• Update 30.11.2025:
Het eerste festivalconcert is intussen te herbeluisteren bij Deutschlandfunk Kultur via deze link. Het tweede, met o.m. het sprankelende pianoconcert gespeeld door Alexander Melnikov, via deze link.
