Blog

Het Aalto Musiktheater en de Philharmonie in het Duitse Essen zijn van 12 tot 15 maart opnieuw dé ontmoetingsplek voor muziek van vrouwelijke componistes. De derde editie van dit Komponistinnenfestival schuift onder meer de Duitse Maria Herz, de Ierse Ina Boyle en de Zweedse Elfrida Andrée naar voren als absoluut te (her)ontdekken. Ook lezingen maken weer deel uit van het veelbelovende programma.

Het Komponistinnenfestival her:voice bouwt voort aan een traditie waarbij vergeten repertoire, historische pioniersters en hedendaagse stemmen naast elkaar worden geplaatst. Met alleen maar muziek van vrouwen op het programma, wil het festival volgens intendante Merle Fahrholz ‘nieuwe perspectieven’ openen. ‘Niet omdat de muziek noodzakelijkerwijs anders zou zijn dan die van mannen. Ook niet omdat ze zogenaamd beter zou zijn of omdat die werken per se in een nieuwe canon zouden moeten worden opgenomen,’ zo schrijft ze in het voorwoord van de festivalbrochure, ‘maar vanwege de ontstaansachtergronden. Die weerspiegelen bewogen levenslopen, massieve tegenstand en moedige zelfbevestiging, die andere niveaus raken dan die van hun mannelijke collega’s.’

Gevlucht voor de nazi’s

Neem bijvoorbeeld Maria Herz (1878-1950), geboren in Keulen in een joodse textielfamilie. Tussen beide wereldoorlogen kende ze haar meest creatieve periode terwijl ze zich na de dood van haar man ook nog moest bekommeren om haar vier opgroeiende kinderen. In 1926 kon ze als componiste een doorbraak forceren door de voornaam van haar overleden man, Albert, voor haar eigen naam te plaatsen. Nadat ze in 1935 gevlucht was voor de nazi’s, geraakte ‘Albert Maria Herz’ echter volkomen vergeten. 

Het was pas nadat haar artistieke nalatenschap in 2015 in de Zentralbibliothek van Zürich belandde en studentes zich erin begonnen te verdiepen, dat Herz stilaan herontdekt kon worden. Dankzij de Duitse celliste Raphaela Gromes, die in 2023 ook al de opgemerkte cd Femmes met werk van 24 componistes uitbracht, wordt Herz’ celloconcerto vandaag opnieuw uitgevoerd. Tijdens het festival wordt Gromes daarbij begeleid door de Essener Philharmonie. In het altijd interessante nevenprogramma van lezingen en Gesprächskonzerte zal de celliste samen met de studentes ook dieper ingaan op leven en werk van Maria Herz.

Moedig

Voorts staat op het programma van dit Sinfoniekonzert o.l.v. de Italiaans-Turkse dirigente Nil Venditti de tweede symfonie van de Franse componiste Louise Farrenc (1804-1875) en de rapsodie The Magic Harp van de Ierse Ina Boyle (1889-1967). Over deze laatste is een passage bekend uit een brief van Ralph Vaughan Williams: ‘Ik vind het heel moedig van je voort te doen met zo weinig erkenning. Het enige wat je kan zeggen, is dat die uiteindelijk wel zal komen.’ Ik citeer dit als een van de motto’s in mijn boek Vrouw aan de piano, maar voor zover ik kon nagaan, blijft ze een componiste die zelden of nooit te horen is. Benieuwd of dit festival voor Ina Boyle een keerpunt kan betekenen.

Maatschappelijk betrokken

Een andere componiste die ik bespreek in Vrouw aan de piano maar van wie ik nog nooit werk live hoorde, is de Zweedse Elfrida Andrée (1841-1929). Deze leerlinge van Niels Gade was de eerste vrouwelijke organiste én telegrafiste van Zweden – ze bleek van jongs af erg geïnteresseerd in ‘mannelijke beroepen’. Festival-intendante Merle Fahrholz wijst op de maatschappelijke betrokkenheid van zowel de componiste als haar librettiste, de Nobelprijswinnares Selma Lagerlöf. In Fritjof-Saga, Andrées enige opera, wordt een Oudnoorse saga verteld vanuit het perspectief van de vrouwen die achterblijven wanneer hun mannen ten strijde trekken. 

Het artistieke team rond de in Kasachstan geboren regisseuse Anika Rutkofsky, winnares van de prestigieuze Ring Award, maakt van dit archaïsche Vikingverhaal met zijn ongebruikelijke, vrouwelijke vertelstijl een verrassend moderne productie, zo belooft de festivalorganisatie.

Uraufführung

Andrée en Lagerlöf dienden het werk in 1894 in voor een wedstrijd naar aanleiding van de opening van het nieuwe koninklijke operahuis in Stockholm, maar het werd nooit uitgevoerd. Meer dan 130 jaar later kent de Fritjof-Saga in Essen eindelijk een volwaardige scenische Uraufführung – meteen weer een treffend voorbeeld van hoe het festival bij elke editie vergeten repertoire weet op te vissen.

Zo was bij de eerste editie de opera Fausto (1825) van de Franse componiste Louise Bertin (1805-1877) – de eerste die van dat meesterwerk van Goethe een opera maakte – een absolute ontdekking. En vorig jaar bij de tweede editie mochten we kennismaken met de symfonie La grande guerre van Charlotte Sohy (1887-1955) – of Charles Sohy zoals het mannelijke pseudoniem luidde dat deze Parisienne aannam in de hoop op erkenning. Sohy begon in 1914 aan La grande guerre, maar het werk bleef meer dan een eeuw onuitgevoerd ergens vergeten in een lade liggen.

Het valt overigens op dat het oorlogsthema bij elke editie van het festival terugkeert. Of hoe dergelijke vergeten werken hoe dan ook actueel blijven… 

Symposium

Zoals gezegd beperkt het Komponistinnenfestival her:voice zich niet tot concerten. Het festival combineert muziek met reflectie via een uitgebreid symposium over thema’s zoals pionierschap, gender in opera en de zichtbaarheid van componistes in de muziekgeschiedenis. 

De kracht van her:voice is dat het geen niche-evenement wil zijn. Het festival toont hoe rijk en divers het repertoire van vrouwelijke componistes is, en hoe vanzelfsprekend het eigenlijk zou moeten zijn dat deze muziek deel uitmaakt van het standaardrepertoire. Sommige concerten, zoals de Fritjof-Saga, worden trouwens ook buiten het festival geprogrammeerd.

____________________

• Komponistinnenfestival her:voice III van 12 tot 15 maart in Essen (Dl.) Raadpleeg hier het volledige programma van concerten en lezingen.
• De lezingen van 2024 en van 2025 zijn gebundeld in een uitgave van Hollitzer Verlag.
• Deze aankondiging verscheen ook op het online magazine Klassiek Centraal.

In het Duitse Essen vindt vanaf 20 maart de tweede editie van het Komponistinnenfestival her:voice plaats. Opnieuw staat er (orkest)werk van compleet vergeten vrouwelijke componistes op het programma, zoals Charlotte Sohy. In een goeie mix wordt ook hedendaags werk gepresenteerd, deze keer van Missy Mazzoli en Kaija Saariaho. Veel aandacht gaat er voorts naar Alma Mahler-Werfel. In het Folkwang Museum loopt een tentoonstelling met werk van Oskar Kokoschka uit de tijd dat hij uitermate in de ban was van de weduwe van Gustav Mahler.

Vrouwelijke componistes staan steeds meer in de belangstelling. Hun werk wordt – eindelijk en gelukkig maar – herontdekt en opnieuw of voor het eerst gepubliceerd en uitgevoerd. Vaak gaat het dan om liederen, werken voor piano solo en voor kleine bezettingen. Op het programma van orkesten komen vrouwelijke componistes nauwelijks voor, zo toonde onderzoek van de Engelse organisatie Donne overtuigend aan.

Al te gemakkelijk gaat men ervan uit dat vrouwen vroeger geen symfonieën, concerti of opera’s gecomponeerd hebben. Dat zou dan onder meer te maken hebben gehad met hun beperktere opleiding en een gebrek aan middelen én netwerk om composities voor grotere bezetting in het openbaar te brengen. Toch blijkt het steeds meer een misvatting dat vrouwen geen groot(s) werk geschreven hebben. Als men ervoor open staat, en er desnoods ook doelbewust naar op zoek gaat, dan blijken er nog veel kleppers te ontdekken.

Het festival her:voice in het Aalto-Theater in Essen heeft zich daarom tot taak gesteld vier jaar lang vier grote, tot nu toe (bijna) onbekende orkestwerken van vrouwelijke componistes op het podium te brengen. Vorig jaar waren dat de opera Fausto van de Franse componiste Louise Bertin (1805-1877) en de derde symfonie van Florence Price (1887-1953). Hedendaags orkestraal werk kregen we van de New Yorkse Missy Mazzoli (1980), die zich voor River Rouge Transfiguration liet inspireren door de industrie in Detroit. Het was een schitterend programma, zo konden we zelf vaststellen, en het smeekte om meer.

La grande guerre

Het bejubelde Fausto van de tot vorig jaar voor vrijwel iedereen volslagen onbekende Louise Bertin werd dit seizoen alvast hernomen en is ook de afsluiter van de tweede editie van het Komponistinnenfestival, van 20 tot 23 maart. De nieuwe naam op het programma van her:voice is deze keer Charlotte Sohy (1887-1955), een vrouw met een groot gezin van zeven kinderen die er, net zoals Clara Schumann met haar acht kinderen, toch in slaagde artistieke avonturen te beleven. Ondanks haar uitgebreide opleiding – o.m. bij Vincent d’Indy aan de Schola Cantorum in Parijs – en de steun van haar man moest ze haar werken publiceren onder de mannelijke naam Charles.

Tijdens een ‘gespreksconcert’ illustreert pianiste Juriko Akimoto leven en werk van Charlotte Sohy met composities voor kamermuziek op de vleugel. Tijdens een ander concert in de Philharmoniker kunnen we kennis maken met Sohy’s laat-romantische symfonie La grande guerre, een tot 2014 vergeten orkestwerk dat tijdens haar leven nooit werd opgevoerd. Ze begon aan die symfonie tijdens de Eerste Wereldoorlog en uitte er haar verlangen naar vrede en broederschap mee. Kan het actueler?

Twee hedendaagse stukken vervolledigen het programma van dat concert: Color Field van de Engelse Anna Clyne (1980), geïnspireerd door een schilderij van Mark Rothko, en Winterhimmel van de meermaals bekroonde Finse componiste Kaija Saariaho (1952-2023).

Voor een ander werk van Saariaho wordt uitgeweken naar het 30 km verder gelegen Gelsenkirchen. In het Musiktheater aldaar staat de opera Innocence op het programma. ‘Een actueel en toch tijdloos onderwerp, aangrijpend en spannend verpakt in een snelle mix van hedendaags muziektheater, toneel en oude tragedie’, luidt het. Deze ‘gevierde opera-thriller’ gaat over ‘trauma, verdriet, woede en hulpeloosheid van mensen’.

Gekmakend gebrom

Nog meer suspens belooft de opnieuw uitgenodigde Amerikaanse Missy Mazzoli in het Aalto-Theater in Essen met The Liste­ners, een opera in twee delen. Claire lijdt aan slapeloze nachten door een diep, permanent gebrom dat haar gek maakt. Met haar leerling Kyle, die die laagfrequente toon ook waarneemt, bezoekt ze het huis van Howard Bard, een charismatische filosoof die naar verluidt ook andere mensen heeft geholpen die er last van hebben. Ze wordt hartelijk ontvangen door Howard en de groep ‘Listeners’. En Claire leert het onverklaarbare gezoem en zijn steeds groter wordende krachten te accepteren. Maar zodra de bijeenkomsten van de luisteraars een cultstatus krijgen, loopt de situatie uit de hand. 

Missy Mazzoli is een van de bekendste en meest gevraagde artiestes/n van haar generatie. De opera zorgde voor veel opschudding bij de première in Noorwegen in 2022 en beleeft nu zijn Duitse première. Zelf omschrijft de componiste, die tijdens het festival in gesprek gaat met het publiek, The Listeners als een opera over ‘ons wanhopige verlangen naar verbondenheid, onze zoektocht naar gemeenschap en zingeving en de kracht van charismatische leiders die misbruik maken van dat verlangen’. Ook andere composities van de Amerikaanse, zoals een strijkkwartet en een aria uit haar eerste opera Breaking the Waves zijn dan te horen.

Belgische toets

Het Duitse festival kleurt ook een beetje Belgisch met een concert van B’Rock Orchestra en het Vocal Consort o.l.v. Andreas Küppers. Onder de titel Seraphim brengen zij met mezzosopraan Lucile Richardot ‘hemelse’ muziek van onder meer Francesca Caccini, Hildegard von Bingen, Isabella Leonarda en een hele reeks nog minder bekende componistes.

Kokoschka en Alma Mahler

In het iets verder gelegen Folkwang Museum gaat samen met het festival de tentoonstelling Frau im Blau van start, met werk van Oskar Kokoschka. De jonge schilder geraakte begin 20ste eeuw compleet in de ban van Alma Mahler-Schindler. De obsessieve liefde die hij in korte tijd voor de weduwe van Gustav Mahler ontwikkelde, komt tot uiting in schilderijen, tekeningen, waaiers en een muurschildering. Het hoogtepunt van die creatieve obsessie bereikte hij toen hij de poppenmaakster Hermine Moos een levensgrote pop liet maken naar het voorbeeld van zijn onbereikbare liefde, die inmiddels getrouwd was met Walter Gropius. Vrouw in blauw (1919) was het eerste schilderij met als thema die pop. Het kondigde een keerpunt aan in zijn schilderstijl. De tentoonstelling in het ook voor het overige bezoekwaardige museum Folkwang is de eerste in 30 jaar die alle werken van Kokoschka samenbrengt die geïnspireerd zijn door Alma Mahler. Ze loopt tot 22 juni.

De liederen van Alma Mahler – andere composities van haar zijn niet bewaard gebleven – zijn te horen in een ‘Wiener salon’ tijdens het festival, samen met liederen en kamermuziek van tijdgenotes en kennissen Berta Zuckerkandl, Evelyn Faltis en Kralik von Meyrswalden (een studiegenote van Gustav Mahler). Daarnaast zijn in een symfonieconcert vijf liederen van Alma Mahler in een orkestversie van Jorma Panula te horen.

Met het interdisciplinair project Doppelbindnisse, waaraan behalve het Aalto-Musiktheater, de Essener Philharmoniker en Folkwang onder meer ook de Alte Synagoge bijdragen, wil men nieuw licht werpen op zowel de biografie van Alma Mahler als op haar werk, dat in de schaduw bleef van haar beroemde echtgenoten.

Het Komponistinnenfestival wordt dan ook opnieuw omkaderd met veelbelovende lezingen. Die van vorig jaar werden inmiddels gebundeld in deze uitgave.

__________________

• Volledig programma van het Komponistinnenfestival: www.theater-essen.de/musiktheater/hervoice-ii/
• Deze notitie is ook verschenen bij Klassiek Centraal.