Blog Image

Notities van een amateurpianiste

Orkestrepertoire blijft wereldwijd overweldigend mannelijk en wit

Notities Posted on 10 juni 2024 21:31

Het programma van 111 orkesten in 30 landen bestond dit aflopende concertseizoen uit werken die voor 92,5 % gecomponeerd werden door mannelijke componisten, in hoofdzaak witte, dode componisten. Slechts 7,5% van het repertoire was van de hand van vrouwen. Dat is zelfs nog iets minder dan bij de resultaten die de Engelse organisatie Donne, Women in Music optekende in het seizoen 2021-2022. Ondanks toenemende pleidooien voor diversificatie verandert er dus niets. De vijf bestudeerde orkesten in België zijn met 5 tot zelfs 0% werken van vrouwen nog hardleerser. Actie dringt zich op.  

Ja, op Klara hoor je tegenwoordig al veel meer werk van vrouwelijke componistes, met dank aan een nieuwe generatie programmamaaksters- en makers. En ja, er gaat geen week meer voorbij of er komt wel een cd uit met herontdekt of pas ontdekt werk van vrouwen. En ja, voor de melomaan zijn Fanny Mendelssohn, Clara Schumann, Lili Boulanger of Florence Price geen volslagen onbekende namen meer. Maar hoe zit het bij de grote orkesten, op de concertpodia van de grote zalen?

Wanneer je zoals Donne, Women in Music echt gaat tellen, dan is de conclusie ontnuchterend: van de 16.327 werken die 111 orkesten in 30 landen in het seizoen 2023-2024 programmeerden, stond 92,5% op naam van een mannelijke componist. Als er al een evolutie merkbaar is in het  wereldwijde orkestrepertoire, is dat er zelfs een van lichte achteruitgang voor vrouwelijke componistes: hun vertegenwoordiging daalde sinds het seizoen 2021-2022 volgens de Londense organisatie van 7,7% naar 7,5%. 

Het gaat om de programmatie van de belangrijkste orkesten ter wereld, van Amerika over Europa en Rusland tot China, Japan en Australië. Uitvoerders dus van de zogenaamd ‘grote werken’ op de ‘grote podia’. Kamermuziekconcerten werden in de analyse alleen meegenomen wanneer ze werden uitgevoerd door leden van het orkest.

Overleden witte mannen

Donne, Women in Music zoomde nog verder in op de 16.327 werken. Het merendeel van die 92,5% ‘mannelijke’ stukken is van de hand van overleden witte mannen. Ook daar een stijging tegenover de vorige rapportering, namelijk 78,4% tegenover 76,4%.

© Rapport Donne, Women in Music.

De top 10 van meest gespeelde componisten bleef tegenover de analyse van 2021-2022 vrijwel ongewijzigd: Beethoven, Mozart, Tsjaikovski, Brahms, Dvořák, Ravel, Richard Strauss, Rachmaninov, Mahler en Sibelius. Samen tekenen die tien ‘historische’ mannen voor 30,6% van alle uitgevoerde werken. Ze werden m.a.w. ruim vier keer zo vaak gespeeld als het totaal van alle werken van vrouwen. De top 25 (waarin nog meer voorspelbare namen zoals Bach, Sjostakovitsj, Prokofiev, Stravinsky, Felix Mendelssohn en Robert Schumann) vertegenwoordigt 50,6% van de programmatie. In die top 25 slechts één nog levende componist: John Williams (op 14).

Levende componisten tekenen voor slechts 11,5% van de geprogrammeerde stukken – slechts 1,4% van het repertoire werd geschreven door een nog levende vrouw.

Mondiale meerderheid in de minderheid

Nauwelijks 7,5% van de werken op de programma’s was dit seizoen dus geschreven door een vrouw. In 5,8% van de stukken gaat het om witte vrouwen. 

Donne, Women in Music splitste de cijfers nog verder op: slechts 1,6% werd geschreven door vrouwelijke componistes uit de ‘mondiale meerderheid’. Onder die ‘global majority’ categoriseert de organisatie mensen die zwart, Aziatisch of bruin zijn, een dubbele afkomst hebben, inheems zijn in het mondiale zuiden en/of ‘etnische minderheden’ worden genoemd. Bij de vorige telling bedroeg het aandeel van die mondiale meerderheid bij de vrouwen nog 2,1%. Bij de mannen ging het om 3,2%, eveneens een daling tegenover de 4,5% in 2021-22.

‘Wereldwijd vertegenwoordigt die groep momenteel ongeveer 80% van de wereldbevolking’, aldus de organisatie. ‘Ondanks jarenlange discussies over het belang van inclusiviteit is de vertegenwoordiging van vrouwen en componisten van de mondiale meerderheid in het seizoen 2023-2024 dus zelfs nog afgenomen.’

Tot slot lijstte Donne, Women in Music ook het aandeel werken geschreven door non-binairen op. Dat is met minder dan 0,1% verwaarloosbaar.

Van Lili Boulanger tot Clara Schumann

© Rapport Donne, Women in Music.

De vrouwelijke componiste met de meeste vinkjes achter haar naam was de Franse componiste, op plaats 52. Bij de vorige telling was dat nog Florence Price, die nu zesde is in de top 10 van vrouwen en 83 in de algemene ranking. Deze Amerikaanse stond toen erg in de belangstelling door de – letterlijke – herontdekking van haar werk en de opname van haar symfonieën door het vooraanstaande Philadelphia Orchestra, evenals door het opgemerkte Chineke! Orchestra. 

De top 10 van meest uitgevoerde – wat dus zeer relatief is – vrouwelijke componistes wordt vervolledigd door Anna Clyne, Sofia Gubaidulina, Gabriela Ortiz, Kaija Saariaho, Unsuk Chin, Grażyna Bacewicz, Anna Thorsvaldsdottir en (ex aequo) Clara Schumann, Jessie Montgomery en Clarice Assad.

Vijf Belgische orkesten

Net zoals bij de vorige analyse legde Donne, Women in Music ook dit seizoen de programmatie van vijf Belgische orkesten onder de loep. Zij halen niet eens het wereldwijde gemiddelde van 7,5% vrouwelijke componistes: Antwerp Symphony Orchestra (5,9%), Nationaal Orkest van België (5,3%), Brussels Philharmonic (2,4%), Orchestre Philharmonic Royal de Liège (0,5%) en Symfonieorkest Vlaanderen (0%).

Dat laatste orkest lijkt daarmee haar zo veelbelovende prestatie van 2020 voor de tweede telling op rij helemaal ongedaan te maken. Het haalde toen de derde symfonie van Louise Farrenc van onder het stof, een fantastisch werk dat meer dan 150 jaar niet meer te horen was geweest, maar in dat coronajaar een tiental keren uitgevoerd werd. Donne, Women in Music zag echter over het hoofd dat afgelopen seizoen een nieuwe compositie van Murielle Lemay uitgevoerd werd. Zij volgde als conservatoriumstudente een traject bij de SOV Composers’ Academy.

‘De kans en kracht zit hem in het geven van een stem aan componistes van nu’, reageert Frederik Styns, gewezen intendant van SOV, desgevraagd. Hij wijst er ook op dat het aantal geprogrammeerde werken bij SOV minder is dan bij andere orkesten en dat dirigenten dan vaak voor het repertoire van de meer bekende componisten kiezen. Dirigente Kristiina Poska voerde overigens het vioolconcerto van Florence Price uit, weliswaar niet met SOV, maar met London Philharmonic.

Consolidatie van de canon

De analyse illustreert volgens Donne, Women in Music niettemin ‘een groeiende trend in de richting van de consolidatie van een klassieke canon, die voornamelijk bestaat uit historische witte mannen, ten koste van een bredere diversiteit’. 

De overweldigende overheersing van historische witte mannelijke componisten in de programmering is niet alleen een weerspiegeling van vooroordelen uit het verleden, maar een voortdurende bevestiging daarvan, ondanks alle discussies over gelijkheid en diversiteit. ‘De toekomst van de klassieke muziek mag evenwel niet beperkt blijven tot de echo’s van het verleden, maar moet resoneren met de diverse stemmen van vandaag’, stelt Gabriella Di Laccio, sopraan en oprichtster van de organisatie. ‘Waarom blijven de culturele expressies en stemmen van miljoenen mensen nog steeds afwezig op onze mondiale podia? Waarom missen we de kans om onze deuren te openen en een nieuw publiek te verwelkomen dat zich nog steeds uitgesloten voelt in onze concertzalen?’

Oproep tot actie

Het rapport moet volgens Di Laccio dan ook een oproep tot actie zijn. De door haar opgerichte Donne Foundation beschikt alvast over een wereldwijd netwerk van specialisten die klaarstaan ​​om programmateams te adviseren bij het opstellen van meer diverse en inclusieve programma’s, en The Big List op haar website lijst meer dan 5.000 componistes op.

‘Er is nog steeds behoefte aan gezamenlijke inspanningen om dit onevenwicht in de sector van de klassieke muziek aan te pakken’, besluit Gabriella Di Laccio. Immers, ‘door diversiteit te omarmen verrijken we het muzikale landschap, niet alleen voor de huidige liefhebbers, maar ook voor toekomstige generaties die klassieke muziek zullen gaan zien als een levendige, dynamische en inclusieve kunstvorm. Aarzelen of nietsdoen handhaaft een status-quo die exclusief en discriminerend is.’

_________________________

Equality & Diversity in Global Repertoire 2024 – Report by Donne, Women in Music
• Dit artikel is ook verschenen bij Klassiek Centraal.



Komponistinnenfestival in Essen toont vrouwen in al hun kracht

Notities Posted on 13 mei 2024 23:23

In het Duitse Essen vond van 9 tot 12 mei HER:VOICE, een vierdaags Komponistinnenfestival, plaats. Op het veelzijdige programma stond een tiental componistes, waarbij het vooral uitkijken was naar het orkestrale werk van Missy Mazzoli, Lera Auerbach en Florence Price en de recentelijk teruggevonden opera Fausto van Louise Bertin. Mocht dat nog nodig zijn, dan ontkrachtten die werken definitief de mythe dat vrouwen ‘zachtaardiger’ of ‘lyrischer’ zouden schrijven.

Als de melomaan al composities van vrouwen kent, dan zijn dat meestal kleinschaliger werken, zoals liederen en kamermuziek. Die stonden met o.m. parels van Clara Schumann, Pauline Viardot-García, Augusta Holmès, Lili Boulanger en Germaine Tailleferre ook wel op het programma van het eerste Komponistinnenfestival in Essen, maar wellicht met opzet niet als eerste of prominentste.

De Essener Philharmoniker liet onder leiding van de Estse dirigente Anu Tali het festival groots en krachtig van start gaan. De toon werd gezet met River Rouge Transfiguration, een kort werk waarvoor de New Yorkse Missy Mazzoli (1980) zich liet inspireren door… de industrie in Detroit. Het River Rouge-complex is het immense en intussen vervallen auto-assemblagecomplex van Ford, aan de gelijknamige rivier. Veel beton en grauwe fabrieken dus, met hoge schoorstenen – waarin de componiste graag orgelpijpen ziet. In de paukenslagen en in het repetitieve/minimalistische karakter van de muziek kun je moeiteloos de industriële bedrijvigheid herkennen. Evenzo hoor je de rivier stromen. Overigens is ook de harp prominent aanwezig. Mazzoli verwerkte er zelfs wat techno in, want ook dat is Detroit. Kortom, een boeiend klanktapijt. Mazzoli kreeg al twee keer een compositieopdracht van de Metropolitan Opera en was in 2022 Musical America Composer of the Year. Om maar te zeggen hoe ver haar roem reikt – terwijl ze in onze contreien nog maar nauwelijks bekendheid geniet.

Droom

Dirigente Anu Tali en pianiste-componiste Lera Auerbach. © Veerle Janssens

De achtergrond van het pianoconcerto van Lera Auerbach, het volgende werk op het programma van de Philharmoniker, is anders, hoewel ook niet helemaal. Het begint en eindigt zacht en voorzichtig, maar bijwijlen hoor je er ook sirenes in loeien en vaak gaat het er bijzonder heftig aan toe. Voor de eveneens in New York woonachtige maar uit de Oeral afkomstige Auerbach (1973) begon het werk met een bijzondere melodie die ze als veertienjarige hoorde in een droom. Vanaf toen zocht ze er een gepaste vorm voor. Van een sonate voor fluit groeide het werk uit tot een pianoconcerto, dat ze ook nog eens herwerkte. 25 jaar lang beschouwde ze het als een work in progress, maar nu zou het toch af zijn, vertelde ze in een interview tijdens het festival. Het pianoconcerto is haar reflectie over de tijd en veranderingen, over de postapocalyptische puinhopen van de mensheid ook.

Auerbach, die ook dirigente en beeldend kunstenares is en (Russische) poëzie en (Engelse) kinderboeken schrijft, presenteerde zich in Essen als een virtuoze pianiste. Als het de Koningin Elisabethwedstrijd was geweest, zou men met open mond hebben zitten kijken en luisteren. En hoorden we daar een streep Prokofiev of Rachmaninov? In ieder geval verloochende ze de Russische school niet. Indrukwekkend!

Een melodietje dat ze als veertienjarige hoorde in haar droom, liet Lera Auerbach uitgroeien tot een indrukwekkend pianoconcerto. © Veerle Janssens

De eerste

Met het derde orkestwerk keerden we terug naar Detroit. Daar ging in 1939 de derde symfonie van Florence Price (1887-1953) in première. Deze componiste geldt als ‘de eerste Afro-Amerikaanse vrouw van wie werk uitgevoerd werd door een gerenommeerd Amerikaans orkest’ (c.q. haar eerste symfonie door het Chicago Symphony Orchestra in 1933). Ondanks dat succes was ze zich ten zeerste bewust van haar ‘gebreken’ en de vooroordelen waarmee ze bekeken werd. Ze had ‘twee handicaps – die van sekse en ras’, schreef ze aan een dirigent die ze probeerde te overtuigen om werk van haar (waarschijnlijk deze derde symfonie) uit te voeren. ‘Ik ben een vrouw en ik heb wat negerbloed (sic) in mijn aderen.’

Na haar dood sukkelde Florence Price volkomen in de vergetelheid. Daar kwam pas recentelijk verandering in, wellicht ook geholpen door de Black Lives Matter-beweging en een létterlijke herontdekking van haar werken. In 2009 werd namelijk in een vervallen vakantiehuis een 30-tal dozen vol partituren van haar hand teruggevonden. Sindsdien geniet ze, geheel terecht, een revival – meer daarover kon u al lezen in dit portret om deze blog. Onder meer in Yannick Nézet-Séguin vond ze een vurig pleitbezorger. De Canadese dirigent tekende met het Philadelphia Orchestra in 2018 voor de allereerste en met een Grammy Award bekroonde opname van de eerste en de derde symfonie. Het was een plezier die derde met haar karakteristieke Juba Dance ook eens live te kunnen horen in een prima uitvoering door de Essener Philharmoniker.

Pact met de duivel

Voor een andere, nog recentere herontdekking verhuisde het festival van de Philharmonie naar het naastgelegen Aalto Musiktheater. Daar genoot ik voor de tweede keer in twee maanden tijd van Fausto van de Franse componiste Louise Bertin (1805-1877). Een opera die in 1831 in Parijs drie bejubelde uitvoeringen kende, maar vervolgens bijna 200 jaar als verloren werd beschouwd. Tot hij enkele jaren geleden werd teruggevonden in de Bibliothèque national de France. Gelukkig maar!

Het populaire Faust-verhaal kreeg bij Louise Bertin een aparte interpretatie. © Forster

Het straffe aan dit werk is dat de toen nog maar 26-jarige Bertin de eerste was die van het Faust-verhaal, over de geleerde die een pact sluit met de duivel, een opera maakte, vóór de wel overgeleverde versies van Hector Berlioz en Charles Gounod dus. Bovendien gaf ze voor het libretto dat ze zelf schreef een eigen draai aan Goethes toen razend populaire verhaal. In dit portret op deze blog zette ik al uiteen waarom Bertin en Fausto om nog meer redenen zo bijzonder zijn. Deze ongemeen sterke opera verdient het hoe dan ook om in het ‘repertoire’ te worden opgenomen – daarover was men het in de debatten op het Komponistinnenfestival volkomen eens.

Panelleden op het Komponistinnenfestival waren het erover eens: Fausto van Louise Bertin, in Essen geregisseerd door de bekroonde Tatjana Gürbaca (tweede van links), verdient een plaats in het repertoire. © Veerle Janssens

Weggeschreven uit de muziekgeschiedenis

In een van de zeer interessante lezingen die het festival omkaderden, zette de Weense professor Melanie Unseld helder uiteen hoe het kon gebeuren dat vrouwen weggeschreven werden uit de muziekgeschiedenis, terwijl hun werk in hun tijd – anders dan we misschien denken – wél geregeld te horen was. In de eerste plaats moesten de partituren voorhanden zijn én gearchiveerd worden. Maar hoe voorkomen dat ze vervolgens in die archieven vergeten werden? Daarvoor is de medewerking van vele actoren nodig: het muziekonderwijs, musici, programmatoren, (radio)presentatoren, uitgeverijen en een publiek. Er moet ook een ‘gemeenschappelijk gedragen interesse’ zijn. Die nieuwsgierigheid lijkt er de jongste jaren dan toch geleidelijk te komen. Mede dankzij initiatieven zoals HER:VOICE in Essen.

In de ons omringende landen vinden dergelijke evenementen steeds vaker plaats, ook al omdat de muziekwetenschap daar al veel langer aandacht heeft voor de vrouwelijke stem. Het Komponistinnenfestival kondigt zelfs al een tweede editie aan (20 tot 23 maart 2025), met nog veel meer ontdekkingen. Ook bij ons groeit de belangstelling voor vergeten componistes, maar het blijft veelal beperkt tot kleinschalige initiatieven. Laten onze grote cultuurhuizen een voorbeeld nemen aan dit welgekomen en geslaagde initiatief van de Essener Philharmoniker en het Aalto Musiktheater.

_______________
Het concert van de Essener Philharmoniker (Mazzoli, Auerbach en Price) is nog tot half juni 2024 te herbeluisteren op WDR3
De opera van Louise Bertin valt te ontdekken op een onlangs uitgebrachte dubbel-cd in een mooie uitgave met tekstboek van Bru Zane (ook integraal te vinden op Spotify en fragmenten op YouTube).
Deze recensie verscheen ook op Klassiek Centraal.



Volgende »