Er is bij Klara veel veranderd sinds ik in 2018 met een opiniebijdrage in De Standaard voorspelde c.q. aanklaagde dat er geen enkele vrouw in de top 100 van de zender zou staan. Dat dat toen niet zou gebeuren, lag uiteraard niet aan het feit dat het werk van vrouwelijke componistes niet goed genoeg zou zijn. Wel omdat ze in de keuzelijst met een vergrootglas te zoeken waren. Daarom: ‘Natuurlijk wint Clara de Klara Top 100 niet’, zoals de titel luidde van mijn stuk dat naar ik vernam op de redactie toch wel tot enige beroering heeft geleid.
Natuurlijk zal Clara Schumann ook dit jaar de Klara Top 100 niet winnen. Maar zij – en samen met haar steeds meer van haar vrouwelijke collega’s – prijkt intussen wel als vanzelfsprekend in de keuzelijst, met meer dan één werk. Haar pianoconcerto was in 2021 zelfs ‘de hoogste nieuwkomer’. Daarvoor was weliswaar een bundeling van de krachten nodig.
Nadien was er wel weer een jaar waarin geen enkele vrouw de top haalde. Maar dat moedigde de Klara-mensen alleen maar aan om nóg meer op zoek te gaan naar die vele, al te lang vergeten pareltjes van vrouwelijke componistes. Ook voor de ‘gewone’ programmatie trouwens.
Strategisch
Wie alles las wat ik intussen al op mijn blog schreef over de top 100, weet dat ik mijn reserves heb bij dit initiatief. Maar toch doe ik maar weer mee, ‘voor de goei zaak’…
Ik weet dat er ook dit jaar weer extra werken van vrouwen aan de keuzelijst toegevoegd zijn. Maar bij gebrek aan tijd ga ik maar gewoon mijn top 3 van vorig jaar herhalen. Al besef ik dat zeker mijn nummer één het weer niet zal halen. Want, zoals ik vorig jaar ook al adviseerde, eigenlijk stem je beter strategisch: op al wat bekender werk, of toch op composities die al eens doorgedrongen zijn tot de top 100. Bijvoorbeeld dus dat pianoconcerto of het pianotrio van Clara Schumann, het pianotrio van Fanny Mendelssohn, de Trois pièces pour violoncelle et piano van Nadia Boulanger, Nuit calme van Henriette Bosmans, Caritas abundant van Hildegard von Bingen of Lasciatemi Qui Solo van Francesca Caccini. Ik geef het maar mee, aan u de keuze. Maar stem vrouw!
Nog dit: Desdémone van Mel Bonis, een van mijn topfavorieten, kan ik tot mijn spijt nog altijd niet in mijn top 3 steken. Het staat nog altijd niet in de keuzelijst van 1.073 werken. Ach ja, er staat zoveel niet in. En – ik ken de tegenwerping – ook bepaalde klassebakken onder de mannelijke componisten vallen steevast buiten de prijzen. Die top 100 is dan ook niet de ultieme rangschikking. Gelukkig maar.
In Berlijn voor het Emilie Mayer Festival. Een fantastisch initiatief van de Akademie für Alte Musik Berlin, die verspreid over drie concerten in de bijzondere Pierre Boulezzaal al het bewaard gebleven orkestwerk van deze Duitse componiste (1812-1883) brengt. Maar het was ook een gelegenheid om nog eens de sporen van de Mendelssohns na te gaan. Felix en uiteraard Fanny, maar ook nog vele andere telgen van de vooraanstaande familie. Het werd ook een concertreis met meer of minder toevallige ontmoetingen.
De puike uitvoering van de Akademie bevestigde: wat een sprankelende muziek. ‘Grootste heldendaad van het concertseizoen’, jubelde de recensent van de Berliner Zeitung (*) al na het eerste concert. En dan moest het tweede nog komen, met Mayers blijmoedige en energieke pianoconcerto, gebracht door Alexander Melnikov op een 19de-eeuwe Blüthner-vleugel. Het derde, op zaterdag 1 november, kan ik jammer genoeg niet bijwonen. Ik kijk alvast uit naar de aangekondigde cd-opnames. En ik hoop van harte dat orkest en solist ook in onze contreien welkom zijn met dit progamma.
Dreifaltigkeitsfriedhof
Natuurlijk fietste ik ook naar het Dreifaltigkeitsfriedhof in Kreuzberg, waar Emilie Mayer, na meer dan een eeuw volledige vergeten te zijn, enkele jaren geleden een gedenksteen kreeg. Die kwam er mede door de inspanningen van de cineast Tim Van Beveren, die samen met de pianiste Kyra Steckeweh Emilie Mayer portretteerde in de bekroonde documentaire Komponistinnen.
Ik kon die gedenksteen maar niet vinden en gaf het bijna op. Maar plots dook er een bereidwillige man op die me maar al te graag de plaats aanwees. Niet zonder trots vertelde hij me zelfs dat hij het was die door nauwkeurig speurwerk achterhaald had waar zich ooit het graf van Emilie Mayer bevonden moest hebben. Haar laatste rustplaats heeft al decennia geleden plaats moeten ruimen voor een ander graf. De gedenksteen werd daar dan maar middenop gelegd, in een bed van klimop.
Norbert, mijn privégids, bleek al 15 jaar vrijwillig rondleidingen te geven en wilde me nog véél meer vertellen over de vele beroemde ‘bewoners’ van het Friedhof. In de allereerste plaats de Mendelssohns. In een ereperk, een 20-tal meter naast de grafsteen van Emilie Mayer, liggen achter een hekwerk onder meer Felix en Fanny Mendelssohn-Bartholdy, Fanny’s echtgenoot Wilhelm Hensel (hofschilder) en hun zoon Sebastian Hensel, de latere biograaf van de familie. Deze zes grafstenen zijn reconstructies, legde Norbert uit, want de originele zijn vernield door de nazi’s. Zelfs in de dood gunden ze deze tot het protestantisme bekeerde joodse familie geen rust.
De grafstenen van Abraham Mendelssohn en Lea Salomon bleven evenwel gespaard. Uit voorzorg had men die destijds verstopt achter panelen, zogezegd wegens ‘te restaureren’. De nazi’s liepen eraan voorbij…
Ook elders op de begraafplaats liggen er, al dan niet onder gereconstrueerde grafstenen, nog ettelijke Mendelssohn-familieleden, evenals vele bekende namen uit de entourage van de vermaarde Berlijnse familie. Bij alle graven van belang heeft Norbert bordjes geplaatst met een woordje uitleg. Ik tik hem wel vriendelijk op de vingers dat hij bv. bij de ouders enkel hun zoon Felix als componist geduid heeft, niet hun dochter Fanny. Dat kan je tegenwoordig toch niet meer maken? Hij buigt het hoofd en zegt dat hij nieuwe bordjes in voorbereiding heeft – die minder makkelijk gestolen kunnen worden. Want de Mendelssohns blijken nog steeds of opnieuw een doelwit. Norbert wijst me op retouches aan de gereconstrueerde grafstenen van Felix en Fanny. ‘In 2005 hebben de nazi’s de graven opnieuw gevandaliseerd’, zegt hij. Ik frons mijn wenkbrauwen, menende dat ik hem verkeerd begrepen heb. ‘Jazeker, de nazi’s in 2005. Twee van die mannen zitten nu in het parlement’, voegt hij er met afschuw aan toe. AFD’ers dus…
Ook de voormalige Friedhofskapelle, waar een permanente tentoonstelling inzoomt op meer dan 20 telgen van de familie Mendelssohn, kreeg in 2019 ongewenst bezoek. Inbrekers brachten hakenkruisen en links-extremistische symbolen aan.
Voor de rondleiding en de nieuwe bordjes vraagt Norbert een kleine bijdrage. Ik steek hem met plezier wat euro’s toe als hij belooft ook Fanny consequent te vermelden.
Mendelssohn-Remise
Nog veel meer wetenswaardigheden over de familie Mendelssohn biedt de tentoonstelling in de Mendelssohn-Remise in de Jägerstrasse (naast de Belgische ambassade). Ik was er al zo’n vijftien jaar geleden, met Dirk en dochters, maar stel nu verheugd vast dat Fanny ook daar intussen meer aandacht gekregen heeft. Voor de ingang
En in de museumshop tik ik met nog meer enthousiasme een zeer recent boek op de kop: Fanny und Felix Mendelssohn – Zwei Wege van de befaamde musicologe Beatrix Borchard. Eerder las ik van haar onder meer boeiend en gedegen werk over Clara en Robert Schumann.
Toeval wil dat ik Borchard ’s avonds tref in de Pierre Boulezzaal. Ook Gitta Martens zie ik – zoals afgesproken – opnieuw, de schrijfster van Emilie Mayers (fictieve) geheime dagboek die ik afgelopen zomer geïnterviewd heb voor mijn blog. En om het verhaal van deze bijzondere reis helemaal rond te maken: tijdens het concert blijkt mijn buurvrouw een nakomelinge van Felix Mendelssohn, zesde generatie…
• (*) Het Emilie Mayer Gesellschaft lijstte op zijn websitede recensies over het Emilie Mayer Festival op. • Lees nog een concertverslag uit Berlijn: Mozart dreimal anders. • Update 30.11.2025: Het eerste festivalconcert is intussen te herbeluisteren bij Deutschlandfunk Kultur via deze link. Het tweede, met o.m. het sprankelende pianoconcert gespeeld door Alexander Melnikov, via deze link.
Bij het Konzerthausorchester Berlin aan de Gendarmenmarkt in hartje Berlijn stond vandaag o.l.v. Reinhard Goebel Mozart op het programma. Drie keer zelfs, maar dan wel telkens een andere. Een concertverslagje uit Berlijn.
Vader Leopold Mozart mocht de spits afbijten met de symfonie Neue Lambacher. (Ook zijn toen 13-jarige zoon Wolfje componeerde tijdens eenzelfde reis in het Benedictijnerklooster Lambach een symfonie, maar zijn Alte Lambacher zou volgens kenners merkwaardig genoeg minder ‘modern’ klinken.)
Wolfgang stond uiteraard ook op het programma, al moest hij de eer delen met zijn tijdgenoot Franz Gleissner die tekende voor een orkestbewerking van Wolfgangs Bläserserenade (Gran Partita).
De verrassing was evenwel het tweede pianoconcert (op. 25) van Wolfgang Amadeus Mozart der Jüngere, geboortenaam Franz Xaver Mozart, de jongste van de zes kinderen van Wolfgang en Constanze. Geen vijf maanden oud was hij toen zijn vader overleed, en zijn leven lang zou het hem veel (vergeefse) moeite kosten om onder de schaduw van Wolfgang senior uit te geraken. Dit concerto getuigt echter van zijn groot talent, ook als virtuoos pianist. De Oostenrijkse pianist Aaron Pilsan had vandaag trouwens ook geen enkel probleem met de virtuoze partituur. Heerlijk ‘mozartiaans’ stuk!
En Maria Anna?
Dergelijke programma’s tonen eens te meer aan dat er nog zoveel meer te ontdekken valt buiten de canon. Wat zou het dan ook mooi geweest zijn wanneer er nóg een Mozart te horen was geweest: Maria Anna ofte Nannerl Mozart, Wolfgangs vijf jaar oudere zus. Ook zij was een zeer goede pianiste én zeker en vast ook componiste. Wolfgang bewonderde haar trouwens zeer, maar ‘uiteraard’ ging hij met alle aandacht lopen. Helaas is er geen werk van haar bewaard gebleven.
Op deze blog hou ik notities bij over wat me bezighoudt als amateurpianiste, als vrouw aan de piano. Deze notities bouwen voort op mijn boek Vrouw aan de piano, dat verschenen is bij Uitgeverij Vrijdag/Pelckmans.
